Gdy katar rozpiera zatoki: objawy, diagnostyka, leczenie zapalenia zatok przynosowych

Statystyczny dorosły Polak przeziębia się 5-7 razy w roku, a co dziesiąty katar kończy się zapaleniem zatok. Nie od razu katarowi towarzyszy zakażenie bakteryjne, stąd też należy wstrzymać się ze stosowaniem antybiotyku. Dopiero gdy wydzielina śluzowa zmienia się w wydzielinę bakteryjną (zieloną, żółtą, gęstą), a dolegliwościom towarzyszy uciążliwy, rozpierający ból głowy i twarzoczaszki, konieczne jest użycie antybiotyku.

Postępujący proces zapalny, obejmujący jednocześnie błonę śluzową jam nosa i zatok przynosowych, jest często określany jako: przeziębienie, katar infekcyjny, wirusowe zapalenie górnych dróg oddechowych czy ostre zapalenie zatok przynosowych.

Na zapalny charakter choroby wskazuje łacińska nazwa nieżytu nosa (rhinitis) oraz nieżytu błony śluzowej nosa i zatok przynosowych (rhinosinusitis), także w postaci alergicznej. Przyjęty w polskim nazewnictwie termin ostre zapalenie zatok przynosowych (OZZP) obejmuje: ostre wirusowe zapalenie zatok przynosowych, ostre powirusowe zapalenie zatok przynosowych i ostre bakteryjne zapalenie zatok przynosowych.

Zwykle zapalenie zatok jest poprzedzone zapaleniem błony śluzowej nosa. Zapalenie zatok przynosowych bez współistniejących zmian zapalnych w obrębie błony śluzowej nosa należy do rzadkości.

Łagodne stany zapalne nosa i zatok - samoleczenie

Łagodne stany zapalne nosa i zatok pacjenci najczęściej leczą sami, korzystając z preparatów dostępnych bez recepty. Stosują leki obkurczające błonę śluzową nosa, ułatwiające drenaż i wentylację zatok przynosowych. Popularna jest fitoterapia. Leki pochodzenia roślinnego o działaniu sekretolitycznym, czyli stymulującym komórki w błonie śluzowej do produkcji rzadkiej wydzieliny (np. korzeń goryczki, kwiat pierwiosnka, bzu czarnego, ziele werbeny i in.) powodują rozrzedzenie śluzu, w konsekwencji zmniejszając obrzęk błon śluzowych.

„Stosowanie leków pochodzenia naturalnego, w których skład wchodzą zioła jest najbardziej wskazane w początkowej fazie infekcji wirusowej. Wykorzystujemy działanie przeciwgorączkowe, przeciwzapalne kwiatu bzu czarnego, działanie wykrztuśne werbeny czy kwiatu pierwiosnka. Leki pochodzenia naturalnego często posiadają właściwości wzmacniające organizm. Należą do nich przede wszystkim: czystek, goryczka żółta, mniszek lekarski, ziele szczawiu bogate w naturalną witaminę C, podnoszącą odporność” — wyjaśnia lek. Agnieszka Dmowska-Koroblewska, specjalista otolaryngolog z Centrum Medycznego MML w Warszawie.

Zalecane jest także płukanie nosa solą fizjologiczną, co poprawia jego drożność. Natomiast kwas acetylosalicylowy i inne niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) zmniejszają dolegliwości związane z procesem zapalnym.

Objawy zapalenia zatok przynosowych i błony śluzowej nosa

Pacjenci zgłaszają się zazwyczaj do lekarza rodzinnego, gdy ich samoleczenie nie przynosi efektów albo ich stan się pogarsza. Lekarz rodzinny ustala rozpoznanie na podstawie objawów.

Zgodnie z Europejskimi wytycznymi na temat zapalenia nosa i zatok przynosowych oraz polipów nosa (European Position Paper on Rhinosinusitis and Nasal Polyps, EPOS), stwierdza się zapalenie błony śluzowej nosa i zatok przynosowych, jeśli występują dwa lub więcej poniższych objawów (przy czym jednym z nich musi być objaw „duży”, oznaczony jako nr 1 lub 2):

  1. blokada nosa (niedrożność przewodów nosowych),
  2. wyciek z nosa (przedni lub tylny, określany czasem jako „spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła”),
  3. ból lub uczucie rozpierania w obrębie twarzy,
  4. upośledzenie lub utrata węchu.

Ponadto w badaniu endoskopowym występują:

  1. polipy i/lub wydzielina śluzowo-ropna — pierwotnie w przewodzie nosowym środkowym,
  2. obrzęk błony śluzowej — pierwotnie w przewodzie nosowym środkowym i/lub zmiany w tomografii komputerowej,
  3. zmiany śluzówkowe w obrębie kompleksu ujściowo-przewodowego i/lub zatok.

Kryteria EPOS: Rozpoznanie OZZP

Ostre zapalenie zatok przynosowych rozpoznawane jest na podstawie nagłego wystąpienia objawów:

  • upośledzenia lub blokady drożności nosa,
  • obecności wydzieliny w nosie lub spływającej po tylnej ścianie gardła.

Ponadto często mogą wystąpić:

  • ból twarzy lub uczucie rozpierania w rzucie zatok przynosowych,
  • upośledzenie lub braku powonienia.

Pogłębiona diagnostyka zapalenia zatok

Badanie palpacyjne i opukiwanie okolicy twarzoczaszki może wykazać obecność obrzęku i tkliwości. W codziennej praktyce klinicznej nie są zalecane badania mikrobiologiczne, rozważa się ich wykonanie w przypadku atopowego i nawrotowego przebiegu choroby. Jako badanie podstawowe zalecana jest rynoskopia, aby ocenić obrzęk, przekrwienie błony śluzowej nosa, rodzaj wydzieliny czy ewentualnych nieprawidłowości anatomicznych.

W przypadku ostrego zapalenia zatok najlepszym narzędziem diagnostycznym jest tomografia komputerowa, a zwłaszcza tomografia stożkowa CBCT. Jest ona zalecana szczególnie w przypadku przewlekłego zapalenia zatok, trwającego powyżej 12 tygodni.

Istotne jest odróżnienie ostrego wirusowego zapalenia zatok od ostrego powirusowego oraz ostrego bakteryjnego zapalenia zatok, ponieważ wiąże się to z różnym podejściem terapeutycznym. Ostre bakteryjne zapalenie zatok rozpoznaje się wówczas, gdy występują: zmiana koloru wydzieliny — ropny katar z przewagą w jednej jamie nosa, silny miejscowy ból twarzy z przewagą jednej strony, gorączka powyżej 38°C, podwyższone parametry ostrego zapalenia (CRP, OB) oraz pogorszenie dotychczasowego łagodnego przebiegu choroby.

Kiedy w leczeniu zapalenia zatok stosować antybiotykoterapię

„W przypadku łagodnego OZZP, które jednak nie ulega poprawie po 10 dniach leczenia objawowego lub po 5 dniach nastąpiło pogorszenie, podstawę terapii stanowią glikokortykosteroidy donosowe. Leczenie to ma istotne podstawy patofizjologiczne, wykorzystuje silne miejscowe działanie przeciwzapalne tych leków. Stosowane miejscowo glikokortykosteroidy nie wykazują działania immunosupresyjnego. Terapię można stosować do 28 dni. Podawanie furoinianu mometazonu, który jest aktualnie jedynym lekiem posiadającym rejestrację w OZZP, zmniejsza istotnie statystycznie objawy już w drugim dniu od rozpoczęcia terapii, a dalsza poprawa następuje podczas kolejnych dwóch tygodni” — mówi lek. Agnieszka Dmowska--Koroblewska.

Wskazaniem do podania antybiotyku jest również brak poprawy po 10 dniach leczenia lub nasilenie objawów po pięciu dniach, ale muszą wystąpić co najmniej 3 spośród wymienionych wcześniej objawów bakteryjnego OZZP: zmiana zabarwienia wydzieliny z jam nosa (z przewagą po jednej stronie), silny ból twarzy z przewagą po jednej stronie, gorączka powyżej 38°C, podwyższone parametry ostrego zapalenia (CRP, OB) lub nasilenie objawów po wstępnej poprawie klinicznej.

„Powirusowe OZZP nie wymaga leczenia antybiotykami. W przypadku włączenia antybiotykoterapii w bakteryjnym OZZP należy kontynuować terapię glikokortykosteroidem donosowym” — dodaje otolaryngolog.

Podstawowa profilaktyka zapalenia zatok

Większość przypadków zapalenia zatok jest następstwem kataru. Dlatego warto chronić się przed przeziębieniem. Ruch na świeżym powietrzu wzmacnia odporność. Należy unikać przegrzanych pomieszczeń i przeciągów oraz stosować nawilżacze powietrza w sezonie grzewczym. Gdy oddychamy świeżym, wilgotnym powietrzem, zatoki łatwiej mogą się oczyszczać.

Wzrost zachorowań na OZZP w znacznej mierze zależy od strefy klimatycznej. W Polsce najczęściej występuje w okresie jesieni i wiosny. Niektóre czynniki predysponują do występowania OZZP, zwłaszcza: niedobory odpornościowe, dyskinezy rzęskowe pierwotne i wtórne, zaburzenia anatomiczne, refluks żołądkowo-przełykowy, alergiczne zapalenie błony śluzowej nosa. Z wielu badań wynika, że rozwojowi OZZP sprzyja także wdychanie dymu tytoniowego oraz różnego typu przemysłowych zanieczyszczeń powietrza.

Powikłania OZZP - kiedy konieczna konsultacja specjalisty

1. Oczodołowe

  • zlokalizowane przed przegrodą oczodołową:

- zapalny obrzęk powiek (ropień powieki);

  • zlokalizowane za przegrodą oczodołów

- ropień podokostnowy oczodołu,
- zapalenie tkanek miękkich oczodołu,
- ropień oczodołu.

2. Wewnątrzczaszkowe

  • zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
  • ropień nadtwardówkowy,
  • ropień podtwardówkowy,
  • ropień mózgu,
  • zakrzepowe zapalenie zatok żylnych opony twardej:

- zakrzepowe zapalenie zatoki jamistej,
- zakrzepowe zapalenie zatoki strzałkowej górnej.

3. Zapalenie szpiku kości.

Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone. Wszelkie prawa w tym Autora, Wydawcy i Producenta bazy danych zastrzeżone. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów zabronione.

Komentarze